Đang loay hoay tìm cách tiếp cận chiếc thuyền nhỏ trên sông, tôi tình cờ gặp lại bố con anh Đàm, người mấy tháng trước đã giúp tôi tìm hiểu thông tin cá trên sông Thương chết nhiều. Anh Đàm đưa con trai gần 4 tuổi lên bờ mua mấy gói bim bim. "Ngồi mãi dưới thuyền nó cũng chán", anh bộc bạch. Cả ba chúng tôi lên chiếc thuyền nan nhỏ để về "nhà" của gia đình anh. Gọi "nhà" cho oai, chứ đó là một chiếc thuyền nhỏ dài chừng 4m, rộng gần 2m, trên có mái che bằng phên lứa. Đây cũng là phương tiện để gia đình anh lênh đênh đánh cá, kiếm sống qua ngày.

- Năm nào cũng vậy, vào những ngày giáp Tết, việc đánh bắt cá càng khó khăn hơn - anh Đàm cầm chén nước chè đặc quánh, nghi ngút khói đưa lên miệng rồi nheo đôi mắt khiến các nếp nhăn trên khuôn mặt xương xương của anh hằn rõ hơn.

Tôi tò mò hỏi:

- Trung bình mỗi ngày, anh chị kiếm được bao nhiêu tiền?

- Chỉ vài chục nghìn đồng. Năm nay nước sông bị ô nhiễm, cá tôm chết nhiều nên việc đánh bắt càng khó.

Cuộc đời anh Đàm lắm gian truân. Bố mẹ anh cũng làm nghề chài lưới trên sông, sinh được 10 người con. Anh là thứ 8 trong gia đình. Nhà nghèo lại đông con nên bố mẹ không thể lo cho con chu tất. Năm 1998, anh Đàm lấy vợ rồi đi ở nhờ trên thuyền của người họ hàng. Năm 2001, anh chị cố vay mượn mua được một chiếc thuyền nan nhỏ để cả gia đình cùng sinh sống. Cuộc sống vất vả đã khiến vợ chồng anh trông già trước tuổi. "Hiện nay cả 8 anh chị em tôi vẫn đang làm nghề đánh bắt cá trên sông, trong đó mới có 2 người anh mua được đất làm nhà", anh Đàm tâm sự.

"Căn nhà" của gia đình anh Đàm thỉnh thoảng lại bồng bềnh trên mặt nước mỗi khi có tàu thuyền lớn chạy qua. Quan sát toàn bộ gia tài của gia đình anh, tôi thấy chẳng có gì đáng giá. Chiếc chăn cũ kỹ không có vỏ được gấp ngay ngắn bên mạn thuyền. Vài cái xoong đen chũi và chiếc xe đạp tróc sơn để ở mũi thuyền. "Chẳng còn mấy ngày nữa là Tết", tôi buộc miệng nói. "Đối với chúng tôi, Tết cũng như không bởi ngay chỗ để chọn bày mâm cỗ cúng tổ tiên cũng không có thì làm gì gọi là Tết", anh Đàm nói. Quả thực, trong những ngày cận Tết, những gia đình từ thành thị đến nông thôn đều tất bật sửa sang nhà cửa, bày mâm ngũ quả trên ban thờ. Đối với gia đình anh thì không vì chẳng có nhà đâu mà dọn. "Khác với ngày thường, những ngày Tết vợ chồng tôi "cắm" thuyền một chỗ để giũa lại lưỡi câu, vá mảnh lưới rách đợi mưa rào xuống là thả câu", chị Mai vợ anh Đàm tâm sự. Vợ chồng anh Đàm sinh được 2 người con, con gái cả hiện ở cùng bà ngoại và đang học Trường Tiểu học Song Mai (thành phố Bắc Giang); còn cậu con trai thứ hai chưa đi học, ở trên thuyền cùng bố mẹ. "Nhiều lúc thằng bé hỏi sao bố mẹ không mua nhà trên bờ? Nghe con nói, tôi thấy tủi thân quá", anh Đàm vừa nói vừa vuốt nhẹ mái tóc đứa trẻ.

Chia tay vợ chồng anh Đàm, tôi lân la đến thăm một số gia đình khác của "làng chài". Gọi "làng chài” chứ thực ra chỉ có hơn chục gia đình sống trên những chiếc thuyền nhỏ. Mỗi thuyền lại "cắm" ở một nơi nằm rải rác dọc khúc sông Thương chảy qua địa phận thành phố Bắc Giang. Tôi lom khom dò dẫm bước vào căn "nhà" của vợ chồng ông Hùng. "Anh chui vào đây, kẻo cộc đầu vào mái thuyền", ông Hùng chùm chiếc chăn mỏng đang ngồi co ro trên mạn thuyền nói vọng ra. "Anh thông cảm vì ông ấy đang bị sốt rét", vợ ông Hùng giãi bày. Trên thuyền chỉ có 2 vợ chồng ông. Con gái nhỏ đang đi học lớp 3 Trường Tiểu học Đa Mai (thành phố Bắc Giang). Gia đình ông Hùng cũng giống như anh Đàm, hộ khẩu thường trú ở khu phố Chi Ly 1, phường Trần Phú (thành phố Bắc Giang) nhưng con lại gửi bên mẹ vợ nhờ nuôi dạy. Bố mẹ ông Hùng sinh được 6 người con và cũng làm nghề chài lưới trên sông. "Mặc dù anh em vẫn còn khó khăn, nhưng thỉnh thoảng mọi người vẫn hỗ trợ tiền thuốc thang cho chồng tôi. Ông ấy bị bệnh sốt rét, thỉnh thoảng lên cơn sốt đùng đùng", vợ ông Hùng bộc bạch.

- Gia đình đã chuẩn bị gì để đón Tết?

- Có gì đâu, đặt đĩa cá trên bàn thờ tổ tiên là xong Tết vì mỗi ngày cả gia đình tôi kiếm được vài chục nghìn, chỉ đủ tiền chi tiêu lặt vặt, đóng học cho con.

Nói rồi, ông Hùng khoác thêm cái áo rét và chuẩn bị lưỡi câu để đi thả lưới mặc cho mình đang lên cơn sốt.

Chiều cuối năm, trên những nẻo đường của thành phố Bắc Giang, những dòng người hối hả đi mua sắm Tết. Thế nhưng, trên những chiếc thuyền nhỏ đang bồng bềnh trên dòng sông Thương thơ mộng vẫn đang vật lộn kiếm cá tôm để lo cuộc sống hàng ngày. Dường như, đối với họ, Tết vẫn còn ở xa lắm...

Đỗ Thành Nam